Sot, Roza Anagnosti mbush 83 vjeç. Në këtë cak moshe, ajo nuk vjen thjesht si një përkujtim i kalimit të kohës, por si një rikthim në atë hapësirë të artë të kinemasë shqiptare, ku fytyrat e aktorëve u bënë pjesë e ndërgjegjes sonë kolektive, ku personazhet kapërcyen kufijtë e skenarit dhe u shndërruan në njerëz të afërt, në kujtime që nuk mplaken, në ndjenja që vijojnë të na flasin edhe kur koha e tyre ka perënduar.

Roza Anagnosti është një nga ato prani që nuk i përkasin vetëm historisë së artit, por edhe historisë sonë emocionale. Ajo jeton në kujtesën e një publiku që e ka parë të rritet, të dashurojë, të vuajë, të qëndrojë, të heshtë e të flasë përmes personazheve që u dha jetë. Jeton në sytë e atyre që e njohën përmes ekranit, por edhe në ndjesinë e brezave që nuk e përjetuan drejtpërdrejt kohën e saj, e megjithatë e gjejnë veten në atë botë njerëzore që ajo la pas. Sepse arti i vërtetë nuk i përket vetëm kohës kur krijohet. Ai u përket edhe atyre që vijnë më pas, atyre që gjejnë në të një copëz të vetes, një të vërtetë të njohur, një dhimbje të trashëguar, një dashuri që nuk ka humbur kuptimin.

Roza mbush 83 vjeç, por drita e saj artistike nuk matet me moshën. Ajo matet me jetëgjatësinë e emocioneve që ka përcjellë, me gjurmët që ka lënë në kujtesën e publikut, me atë aftësi të rrallë për ta kthyer një personazh të shkruar në një qenie që duket sikur ka jetuar vërtet mes nesh. Kjo është një prej magjive të mëdha të aktrimit: të krijosh iluzionin e jetës, por të arrish një të vërtetë që jeta e zakonshme, shpeshherë, nuk di ta shprehë.

Bukuria që u bë gjuhë e shpirtit

Në fotografitë e rinisë së Rozës ka një bukuri të kristaltë, një hir që të ndal përpara tij si përpara një dëshmie të rrallë të natyrës. Është bukuria e një vajze shkodrane, e cila mbart në fytyrë dritën e moshës, pastërtinë e tipareve dhe atë hijeshi që duket sikur i paraprin një fati artistik. Por do të ishte e pamjaftueshme ta kujtonim Roza Anagnostin vetëm përmes bukurisë së saj. Natyra mund t'i falë njeriut një portret të bukur, por është shpirti ai që duhet t'i japë këtij portreti përmbajtje, është puna ajo që e shndërron dhuntinë në mjeshtëri, është përkushtimi ai që e kthen një mundësi në një identitet të qëndrueshëm artistik.

Roza nuk mbeti peng i bukurisë së vet. Ajo e kapërceu atë, e bëri pjesë të një tërësie më të madhe, ku shprehja, ndjeshmëria, përmbajtja dhe aftësia interpretuese u bënë tipare po aq të rëndësishme sa prania e saj fizike. Bukuria, te një aktore e vërtetë, nuk është vetëm ajo që sheh syri, është edhe ajo që përçon shpirti, ajo që fshihet pas një vështrimi, ajo që zbulohet në një lëvizje të përmbajtur, në një buzëqeshje që nuk e shteron gëzimin, në një heshtje që mund të thotë më shumë se një faqe e tërë dialogu.

Kështu, bukuria e Rozës u bë gjuhë. Dhe kjo gjuhë, në vend që të mbetej e kufizuar në rininë e saj, u pasurua me kalimin e viteve. Ajo fitoi thellësi, përvojë, peshë njerëzore. Në fytyrën e saj nisëm të lexonim jo vetëm hirin e vajzës, por edhe urtësinë e gruas, jo vetëm dritën e një moshe të bukur, por edhe hijet e jetës, jo vetëm elegancën e jashtme, por edhe fisnikërinë që lind nga përjetimi.

Në këtë kuptim, Roza Anagnosti nuk është thjesht një aktore e bukur që u bë e njohur. Ajo është një artiste që arriti ta shndërrojë bukurinë në një prej mjeteve të shprehjes së vet, pa lejuar që ajo të bëhej kufiri i saj. Sepse bukuria që nuk shndërrohet në përmbajtje venitet, ajo që gjen strehë në art, përkundrazi, fiton një jetë të dytë.

Një aktore që nuk i luajti personazhet, por u dha atyre jetë

Ajo nuk u shfaq në skenën e teatrit apo para kamerës vetëm për të interpretuar një tekst, për të shqiptuar dialogë apo për të përmbushur kërkesat e një regjisori. Ajo hyri në personazhe me atë përkushtim që kërkon kapërcimin e vetvetes, me gatishmërinë për t'i dhënë një qenieje të imagjinuar frymën, ndjeshmërinë dhe të vërtetën e një njeriu të gjallë.

Një rol i mirë interpretohet, një rol i madh përjetohet. Midis këtyre dy mënyrave qëndron një kufi i hollë, por vendimtar, dhe pikërisht aty nis mjeshtëria e aktorit që nuk kënaqet me sipërfaqen e personazhit. Roza dinte të depërtonte në atë hapësirë të brendshme ku njeriu nuk është vetëm ajo që thotë, por edhe ajo që fsheh; nuk është vetëm ajo që bën, por edhe ajo që e pengon të veprojë; nuk është vetëm karakteri që i ka dhënë skenari, por edhe dilema që e bën të besueshëm.

Prandaj personazhet e saj nuk mbetën figura të ngrira në kohën e filmave ku u shfaqën dhe teatrove që u bë tharmi i ngjizjes së saj si ikonë e artit skenik. Ata vazhduan të jetojnë përtej tyre. Nëpërmjet Rozës, ekrani dhe skena e teatrit nuk na ofruan vetëm histori të interpretuara, por përvoja njerëzore të përjetuara. Ajo dinte t'i jepte një rol atë përmasë të brendshme që nuk shpjegohet gjithmonë me fjalë. Një vështrim që tradhton një shqetësim, një lëvizje që zbulon një vendim, një përmbajtje që e bën dhimbjen më të besueshme sesa çdo shpërthim emocional.

Në artin e saj nuk kishte nevojë për teprim. Shpesh, madhështia e interpretimit qëndron pikërisht në masën, në aftësinë për të mos e thënë gjithçka, për të mos e ekspozuar tërë ndjenjën, por për t'i lënë publikut hapësirën ta zbulojë vetë. Roza kishte këtë finesë. Ajo dinte të qëndronte në skenë pa e pushtuar personazhin, ta bënte të ndjeshëm pa e kthyer në melodramë, ta bënte të fortë pa ia mohuar brishtësinë. Kjo është arsyeja pse prania e saj mbetet kaq e afërt: ajo nuk e detyronte shikuesin të ndiente, por e ftonte të ndiente.

Gruaja shqiptare, në shumë fytyra të një të vërtete

Një prej vlerave të interpretimit të Roza Anagnostit është mënyra se si, përmes roleve të saj, ajo solli në ekran, por edhe në teatër, figura të ndryshme të gruas shqiptare. Jo një figurë të vetme, të ngurtë e të përsëritur, por një mori karakteresh, gjendjesh dhe përvojash, ku ndërthureshin përkushtimi, përgjegjësia, dashuria, qëndresa, dhembshuria dhe dinjiteti.

Gruaja që ajo interpretonte nuk ishte thjesht një funksion në jetën e të tjerëve. Ajo ishte një botë më vete, me barrët, dëshirat, bindjet, plagët dhe shpresat e saj. Ishte mësuesja që përpiqej të formësonte të ardhmen e fëmijëve, gruaja që mbante mbi vete peshën e familjes, nëna që e përjetonte dashurinë si përgjegjësi të përhershme, njeriu që përballej me padrejtësinë, humbjen dhe sfidat e kohës. Në këto figura, Roza nuk kërkoi vetëm të paraqiste një tipar shoqëror, por të zbulonte njeriun që fshihej pas tij.

Përmes saj, gruaja shqiptare fitoi fytyra, zëra dhe nuanca. Ajo mund të ishte e butë pa qenë e dobët, e vendosur pa qenë e ashpër, e përkorë pa qenë e ftohtë, e nënshtruar ndaj rrethanave pa e humbur tërësisht vetveten. Në personazhet e saj, dinjiteti nuk shfaqej gjithmonë si një akt heroik, si një qëndresë e bujshme apo si një deklaratë e prerë. Shpesh ai jetonte në një gjest të vogël, në një përgjegjësi të mbajtur deri në fund, në një dhimbje të përmbajtur, në një dashuri që vazhdonte edhe kur nuk merrte asgjë në këmbim.

Por këtu duhet parë edhe një tjetër vlerë e aktores, ajo nuk i bëri personazhet e saj të ngjashëm vetëm me njëri-tjetrin, as nuk i ktheu në përsëritje të vetvetes. Përkundrazi, dinte të dallonte individualitetin e secilit, ta përshtaste praninë e saj me botën e rolit dhe t'i jepte atij një identitet të besueshëm. Pikërisht ky është dallimi mes një fytyre të njohur në ekran dhe një artisteje që ndërton karaktere, e para sjell veten në çdo histori, e dyta di të bëhet dikush tjetër, pa e humbur të vërtetën e vet artistike.

Një album i artë i kinemasë shqiptare

Rrugëtimi i Roza Anagnostit në kinemanë shqiptare është një album rolesh dhe kujtimesh që i përket një periudhe të rëndësishme të historisë sonë kulturore. Që nga mësuesja në Detyrë e posaçme (1963), Filja në Toka jonë (1964), Rudina në Komisari i dritës (1966), Vera në Plagë të vjetra (1968), Arta te Ndërgjegja (1972) dhe edukatorja në Qyteti më i ri në botë (1974), etj., etj, ajo nisi të ndërtonte një prani që do të fitonte gjithnjë e më shumë peshë në kujtesën e publikut.

Këto role i përkasin një kohe kur kinemaja shqiptare po përpiqej të krijonte gjuhën e vet, të ndërtonte personazhe të dallueshme dhe të pasqyronte një shoqëri të mbërthyer nga kontradikta të shumta. Ishte një art që zhvillohej nën trysninë e ideologjisë, nën vëzhgimin e institucioneve dhe brenda kufijve që pushteti i caktonte krijimtarisë. Megjithatë, brenda këtyre kufijve, shumë artistë arritën të krijonin hapësira të mirëfillta njerëzore, të shpëtonin nga skematizmi dhe të sillnin në ekran të vërteta që nuk mund të përmblidheshin në formulat e kohës.

Roza ishte një prej atyre artisteve që i dha jetë këtij universi. Ajo nuk e bënte personazhin të besueshëm thjesht duke përmbushur kërkesat e skenarit, por duke i dhënë atij një përmasë që e tejkalonte skemën. Nëpërmjet interpretimit, një figurë e shkruar mund të fitonte një brendësi të vetën, një lloj lirie që nuk gjendej gjithmonë në fjalët e saj. Pikërisht aty, në atë hapësirë të hollë midis asaj që kërkonte roli dhe asaj që arrinte të shprehte aktorja, arti gjente mundësinë për të mbetur art.

Në Në shtëpinë tonë (1979), prania e saj u bë pjesë e një bote ku kujdesi, edukimi dhe përgjegjësia morale zinin vend të rëndësishëm. Në Mësonjtorja (1979), përmes Dafinës, ajo solli një fisnikëri të heshtur, një ndjeshmëri që nuk kishte nevojë për bujë për të lënë gjurmë. Bardha në Dita e parë e emërimit (1981), personazhet e Rrugës së lirisë (1982), Mrika në Besa e kuqe (1982) dhe Luli në Taulanti kërkon një motër (1984) dëshmojnë shtrirjen e një repertori ku aktorja përballej me botë të ndryshme, duke ruajtur aftësinë për të komunikuar me publikun përmes së vërtetës së ndjenjës.

Në këto filma, Roza nuk ishte vetëm një interpretuese e pranishme në kuadrin e një historie. Ajo ishte pjesë e frymëmarrjes së saj. Kishte diçka që e bënte të besueshme edhe kur personazhi i përkiste një kohe, një mjedisi apo një përvoje të largët nga shikuesi. Ajo sillte në ekran një lloj njohjeje të heshtur të njeriut, atë aftësi për ta kuptuar tjetrin pa e gjykuar menjëherë, për ta paraqitur pa ia zhveshur brishtësinë, për ta bërë të dukshëm edhe në çastet kur fjalët nuk mjaftojnë.

Në vitin 1987, Roza u shfaq në Vrasje në gjueti, Familja ime, Botë e padukshme dhe Rikonstruksioni, duke dëshmuar vazhdimësinë e një karriere që nuk mbështetej në një sukses të vetëm, por në një prani të qëndrueshme. Si doktoreshë Besmira Haxhiraj në Botë e padukshme, apo si Adelina, gruaja e Emilit, në Rikonstruksioni, ajo vijoi të sillte personazhe ku përgjegjësia, marrëdhëniet njerëzore dhe bota e brendshme ndërthureshin në një tërësi interpretuese.

Një tjetër moment i rëndësishëm ishte roli i nënës që ka humbur vajzën në Kthimi i ushtrisë së vdekur (1989), filmi i mbështetur në romanin e Ismail Kadaresë Gjenerali i ushtrisë së vdekur. Në këtë univers të humbjes, kujtesës dhe tragjedisë, dhimbja nuk është një ndjenjë e izoluar, por një përvojë që përshkon njerëzit dhe kohën. Për një aktore, të mishërosh një dhimbje të tillë do të thotë të gjesh masën e duhur midis tragjikes dhe njerëzores, të mos e shndërrosh vuajtjen në një pamje të jashtme, por ta lejosh të flasë nga brenda. Pikërisht kjo aftësi e bën interpretimin të mbetet në kujtesë.

Më pas erdhën Vetmi dhe Valsi i Titanikut (1990), dy tituj që e çojnë repertorin e saj drejt një tjetër pragu kohor. Vitet e ndryshimit nuk ishin vetëm një kthesë politike e shoqërore, ato ishin edhe një sprovë për artistët, të cilët duhej të përballeshin me një realitet të ri, me një tjetër marrëdhënie midis artit, publikut dhe jetës.

Dhe pas një ndërprerjeje të gjatë historike e shoqërore, Roza u rikthye në një tjetër faqe të kinemasë shqiptare me Gjoleka, djali i Abazit (2006), ku interpretoi nënën e Abazit. Ky film, i përfshirë në një tjetër klimë krijuese, i përkiste një kohe kur kinemaja shqiptare po rishihte historinë, kujtesën dhe marrëdhëniet njerëzore nga këndvështrime të reja. Prania e Rozës në të krijon një urë mes periudhave, mes një kinemaje të formësuar në kushte të tjera dhe një kinemaje që po kërkonte gjuhë të reja shprehjeje.

Të gjitha këto role, të marra së bashku, nuk përbëjnë vetëm listën e një karriere. Ato janë një hartë e ndjeshmërisë së një artisteje, një udhëtim nëpër mënyra të ndryshme të të qenit njeri. Dhe, nëse kinemaja është arti i ruajtjes së çasteve, atëherë Roza Anagnosti ka lënë pas një pasuri çastesh që vijojnë të jetojnë përtej kohës së tyre.

Arti që mbijetoi përtej ideologjisë

Nuk mund të flasim për brezin e aktorëve që ndërtuan kinemanë shqiptare pa e vendosur punën e tyre në kontekstin historik ku ajo u zhvillua. Ishte një periudhë kur arti nuk mund të ishte plotësisht i lirë nga pritshmëritë e pushtetit, kur temat, konfliktet dhe zgjidhjet e shumë veprave duhej të kalonin nëpër filtrat e një sistemi ideologjik. Shpesh, personazhet bartnin përgjegjësinë për të përfaqësuar modele të paracaktuara, ndërsa historia duhej të përputhej me një interpretim zyrtar të shoqërisë.

Por arti ka një mënyrë të vetën për t'i shpëtuar kufizimit. Ndonjëherë, ai e bën këtë përmes një figure, një vështrimi, një gjesti, një heshtjeje. Një aktor mund të jetë i detyruar të shqiptojë fjalë të shkruara brenda një kornize të caktuar, por mënyra se si i shqipton, si e përjeton personazhin dhe si ia përcjell publikut mund të krijojë një hapësirë ku njeriu shfaqet përtej formulës.

Kjo është një prej arsyeve pse shumë interpretime të asaj kohe vazhdojnë të na prekin. Ato nuk mbijetojnë thjesht sepse i përkasin një periudhe të njohur, as vetëm sepse janë pjesë e kujtesës së brezave. Ato mbijetojnë sepse brenda tyre ka diçka që nuk i bindet plotësisht kohës dhe ideologjisë, ndjenja njerëzore. Dashuria, humbja, përgjegjësia, mëshira, frika, përkushtimi dhe dinjiteti nuk janë pronë e një sistemi politik. Ato janë pjesë e përvojës njerëzore, dhe pikërisht për këtë arsye mund të kapërcejnë edhe rrethanat në të cilat janë shprehur.

Roza Anagnosti i përket kësaj trashëgimie. Pa e shkëputur artin e saj nga kufijtë historikë të kohës, duhet të njohim edhe aftësinë e saj për t'i dhënë personazhit një frymë që e kapërcen funksionin e paracaktuar. Në interpretimin e saj, njeriu nuk është vetëm përfaqësues i një ideje, por një qenie që ndien, vuan, zgjedh dhe përballet me jetën. Kjo është arsyeja pse arti i saj nuk është thjesht një dokument i së shkuarës. Ai është një dëshmi e asaj që mund të shpëtojë nga e shkuara.

Dhe ndoshta këtu qëndron një prej madhështive të atij brezi artistësh, ata punuan në një kohë me kufij të ngushtë, por lanë pas interpretime që sot mund të lexohen përtej kufijve të saj. Kinemaja e tyre është njëherësh dokument i një epoke dhe një hapësirë ku shpirti njerëzor e tejkalon epokën.

Një jetë artistike e përshkuar nga fisnikëria

Roza Anagnosti është e lidhur ngushtë edhe me emrin e regjisorit Dhimitër Anagnosti, një prej personaliteteve të rëndësishme të kinemasë shqiptare, me të cilin ndau jetën. Por ta kujtosh Rozën vetëm si bashkëshorte të një regjisori të madh do të thoshte ta ngushtoje padrejtësisht identitetin e saj. Ajo ka një vend të vetin, të fituar përmes punës, roleve dhe gjurmëve që la në artin shqiptar.

Marrëdhënia e dy artistëve mund të shihet edhe si një takim mes dy përkushtimesh që i përkasin së njëjtës botë krijuese, por që kanë zërat dhe përgjegjësitë e tyre. Regjisori ndërton botën e filmit, përcakton ritmin, hapësirën dhe marrëdhëniet e personazheve. Aktorja i jep kësaj bote fytyrë, frymë dhe përjetim. Në këtë kuptim, jeta e tyre e përbashkët lidhet me një univers artistik, por secili mbetet zot i individualitetit të vet krijues.

Te Roza, ajo që bie në sy është mënyra se si prania publike e artistes ndërthuret me një përkorje që nuk kërkon të bëhet spektakël. Ajo nuk është nga ato figura që kanë nevojë të jenë vazhdimisht në qendër të vëmendjes për të dëshmuar rëndësinë e tyre. Përkundrazi, vepra e saj flet në vend të saj. Roza i përket atij brezi që e kuptoi famën si rrjedhojë të punës, jo si zëvendësim të saj; si pasojë të një përkushtimi të gjatë, jo si qëllim që duhet ndjekur me çdo kusht.

Në këtë përkorje ka një lloj fisnikërie që nuk mund të sajohet. Ajo nuk vjen nga dëshira për t'u dukur e përulur, por nga një raport i natyrshëm me vetveten, me punën dhe me botën. Është fisnikëria e atij që nuk ka nevojë ta shpallë madhështinë e vet, sepse ka lënë pas një dëshmi që flet vetë.

Tetëdhjetë e tre vite dhe një dritë që vazhdon

Të mbushësh 83 vjeç do të thotë të kesh përshkuar një udhëtim të gjatë nëpër ndryshime, të kesh parë botën të ndërrojë fytyrë, të kesh përjetuar kohë që sot duken të largëta, por që vazhdojnë të jetojnë në kujtesën tënde. Për një artiste, ky udhëtim ka edhe një tjetër përmasë, vitet e jetës ndërthuren me vitet e roleve, me personazhet që kanë mbetur pas, me çastet e regjistruara në film dhe me mënyrën se si publiku i ka ruajtur ato.

Roza Anagnosti ka kaluar nëpër një pjesë të rëndësishme të historisë së Shqipërisë moderne dhe të kinemasë së saj. Ka qenë pjesë e një kohe kur filmi shqiptar krijonte personazhe që hynin në shtëpitë e njerëzve, në bisedat familjare, në kujtesën e brezave. Ka qenë dëshmitare e një epoke kur arti kishte kufizime të forta, por edhe e kohëve kur hapësira e tij u ndryshua, u zgjerua dhe u përball me sfida të tjera. Në gjithë këtë udhëtim, ajo mbetet e lidhur me një trashëgimi që nuk përfundon me mbylljen e një karriere.

Sepse vitet e jetës kanë një mënyrë të vetën për të ecur, ndërsa vitet e artit kanë një tjetër. Jeta kalon përpara, arti mund të kthehet pas, të rishikohet, të rizbulohet. Jeta i përket njeriut që e jeton, arti i përket edhe atyre që e marrin, e interpretojnë dhe e bëjnë pjesë të përvojës së tyre. Kështu, një aktore mund të plaket siç plaket çdo njeri, por personazhet e saj mund të mbeten në rininë e përjetshme të celuloidit, duke vazhduar të komunikojnë me breza që nuk i kanë njohur kohët e tyre.

Roza është sot 83 vjeç, por në kujtesën e publikut ajo është njëkohësisht vajza e fotografive të hershme, gruaja e roleve të paharruara, aktorja e një kinemaje që ka shënuar breza dhe figura e një jete të përkushtuar artit. Këto pamje nuk e përjashtojnë njëra-tjetrën. Ato bashkëjetojnë në një portret të vetëm, në të cilin koha nuk e zhduk të shkuarën, por e shton atë.

Dhe ky është një prej privilegjeve të rralla që arti i fal njeriut, mundësinë për të qenë i pranishëm edhe atëherë kur çasti ka kaluar, për të vazhduar të flasësh edhe kur zëri i regjistruar është bërë kujtim, për të mbetur pjesë e jetës së të tjerëve edhe kur koha të ka larguar nga skena. /CNA