Përbërësi që i mungon sovranitetit teknologjik të Europës

Bashkimi Europian ka prezantuar së fundmi një paketë të re masash për të forcuar sovranitetin teknologjik të kontinentit. Qëllimi është i qartë: Europa të mos varet më aq shumë nga teknologjitë e huaja, veçanërisht ato amerikane, dhe të ndërtojë kapacitetet e saj në fusha si Inteligjenca Artificiale, prodhimi i çipave, infrastruktura cloud dhe programet open-source.

Megjithatë, vetëm investimet në infrastrukturë nuk mjaftojnë. Sot, rreth 80% e teknologjive digjitale që përdoren në Bashkimin Europian importohen, kryesisht nga Shtetet e Bashkuara. Kjo varësi i ka dhënë kompanive dhe qeverisë amerikane një ndikim të madh mbi ekonominë digjitale europiane. Një nga objektivat kryesorë të paketës së re është trefishimi i kapacitetit të qendrave të të dhënave (data centers) në Europë gjatë 5 deri në 7 viteve të ardhshme. Por ndërtimi i më shumë kapaciteteve kompjuterike nuk garanton automatikisht që vlera ekonomike e krijuar prej tyre do të mbetet në Europë.

Aktualisht, tregu europian i cloud dominohet nga tre kompani amerikane, të cilat kontrollojnë rreth 70% të tregut. Edhe zhvillimi i inteligjencës artificiale është përqendruar në duart e disa kompanive gjigante amerikane që kanë akses pothuajse të pakufizuar në kapital dhe fuqi kompjuterike. Nëse kjo situatë vazhdon, ekziston rreziku që investimet europiane në infrastrukturë të përfundojnë duke gjeneruar fitime kryesisht për kompanitë amerikane dhe jo për ekonominë europiane.

Një tjetër problem është blerja e startup-eve premtuese europiane nga gjigantët e teknologjisë. Midis viteve 2010 dhe 2023, kompanitë e mëdha teknologjike kanë blerë pothuajse 100 startup-e të inteligjencës artificiale. Një nga rastet më të njohura ishte blerja e DeepMind nga Google në vitin 2014, një marrëveshje që shumë e konsiderojnë si një humbje strategjike për Mbretërinë e Bashkuar, vendi ku kompania u krijua.

Por blerjet nuk janë mënyra e vetme për të eliminuar konkurrencën. Kompanitë dominuese mund të favorizojnë produktet e tyre, të kufizojnë aksesin e rivalëve në platformat e tyre ose të vendosin pengesa për hyrjen e konkurrentëve të rinj në treg. Një shembull i fundit ishte tentativa e Meta për të kufizuar aksesin e kompanive rivale të inteligjencës artificiale në WhatsApp, një lëvizje që u kundërshtua shpejt nga Komisioni Europian. Europa tashmë ka disa mjete për të adresuar këto probleme. Një prej tyre është Akti për Tregjet Digjitale (DMA), i cili synon të pengojë praktikat e padrejta të kompanive dominuese dhe të krijojë kushte më të barabarta për inovatorët europianë. Megjithatë, rregullat ekzistuese nuk janë përshtatur plotësisht me zhvillimet e fundit në cloud dhe inteligjencën artificiale, ndërsa zbatimi i tyre shpesh ka qenë i kufizuar.

Një instrument tjetër i rëndësishëm është kontrolli i bashkimeve dhe blerjeve të kompanive. Vendet europiane kanë të drejtë të ndalojnë marrëveshje që konsiderohen të dëmshme për interesin publik ose për pavarësinë strategjike të Europës. Nëse Europa dëshiron të ndërtojë kampionët e saj teknologjikë, ajo duhet të mbrojë startup-et më premtuese nga blerjet që mund t’i zhdukin ato përpara se të rriten. Në të njëjtën kohë, Bashkimi Europian nuk duhet të përpiqet thjesht të kopjojë modelin amerikan të zhvillimit të inteligjencës artificiale, i cili kërkon sasi gjigante energjie dhe burimesh kompjuterike. Shumë ekspertë besojnë se ky model mund të jetë pranë kufijve të tij dhe se Europa ka mundësinë të ndjekë një rrugë të ndryshme.

Një alternativë do të ishte investimi në inteligjencën artificiale fizike, hapësinore apo në të ashtuquajturën “AI e kursyer”, sisteme që synojnë të arrijnë rezultate të mëdha me më pak energji dhe më pak fuqi kompjuterike. Kjo qasje do të ishte më pranë objektivave europiane për qëndrueshmërinë dhe zhvillimin e gjelbër, ndërsa njëkohësisht do të krijonte teknologji që i shërbejnë më mirë qytetarëve dhe ekonomisë. Paketa e re europiane për sovranitetin teknologjik është një hap i rëndësishëm dhe tregon se Europa e ka kuptuar se varësia nga gjigantët amerikanë të teknologjisë nuk është vetëm një çështje ekonomike, por edhe një sfidë strategjike dhe gjeopolitike.

Por nëse Europa nuk ndërmerr masa më të forta për të kufizuar përqendrimin e tregut dhe për të mbështetur kompanitë e saj teknologjike, rrezikon që ambiciet e saj për pavarësi digjitale të mbeten vetëm në letër.

Giorgos Verdi është Drejtues i Politikave dhe Advokimit në Open Markets Institute Europe.