Në vitin 1921, në Boston, Fan S. Noli botoi një prej veprave më të rëndësishme të historiografisë shqiptare: “Historia e Skënderbeut”. Nuk ishte thjesht një libër për një hero. Ishte një akt kombëtar. Një përpjekje për t’i dhënë shqiptarëve një histori të shkruar nga dora e tyre, jo vetëm nga kronikanët e huaj, jo vetëm nga kancelaritë e republikave italiane, jo vetëm nga arkivat e perandorive që shpesh e panë Shqipërinë si zonë kufitare, plaçkë diplomatike apo fushë ushtarake.
Që në parathënie, Noli e thotë hapur se qëllimi i tij ishte t’i jepte popullit shqiptar një histori të Skënderbeut “të gjykuar kryesisht nga një pikëpamje shqiptare”. Kjo fjali është çelësi i gjithë veprës. Noli nuk mohon burimet e huaja; përkundrazi, ai i shfrytëzon ato me kujdes. Por ai refuzon që historia shqiptare të mbetet peng i syrit të të huajit.
Në hyrje, Noli e ndërton bazën mbi burime të shumta: Tivarasin, Barletin, Frangun, Muzakën, arkivat e Venedikut, Raguzës, Vatikanit, Napolit, Hungarisë, Milanit e të tjera. Ai nuk sillet si predikues legjendash. Ai krahason, dyshon, korrigjon, pranon mungesat dhe tregon kur një burim është i vlefshëm dhe kur është i dyshimtë. Për këtë arsye, vepra nuk është vetëm biografi e Skënderbeut; është edhe një laborator i hershëm i kritikës historike shqiptare.
Shqipëria para Skënderbeut: copëtimi që hapi portën e pushtimit
Noli e nis rrëfimin jo me lavdinë, por me krizën. Para se të dalë Skënderbeu në skenë, Shqipëria paraqitet si një hapësirë e copëtuar ndër principata, interesa lokale, aleanca të përkohshme dhe rivalitete të brendshme. Balshajt, Topiajt, Muzakajt, Arianitët, Kastriotët dhe familje të tjera sunduese kishin peshë politike, por mungonte një qendër kombëtare e qëndrueshme.
Kjo është pika më e fortë politike e analizës së Nolit: rreziku osman nuk erdhi mbi një Shqipëri të bashkuar, por mbi një vend ku princat shpesh luftonin më shumë për kufijtë e tyre sesa për fatin e përbashkët. Perandoria Osmane nuk fitoi vetëm me shpatë; fitoi edhe duke përfituar nga përçarja. Sa herë që shqiptarët ishin të ndarë, fuqia e jashtme depërtonte më lehtë. Sa herë që bashkoheshin, pushtuesi haste mur.
Në këtë kuadër, Noli përshkruan zgjerimin osman pas vitit 1362 dhe përplasjet që prekën Ballkanin, nga Serbia e Bosnja deri te Shqipëria e Venediku. Ai tregon se lufta kundër osmanëve nuk ishte një episod i izoluar shqiptar, por pjesë e një krize të madhe ballkanike. Por ndryshe nga shumë rrëfime të jashtme, Noli e vendos shqiptarin në qendër të ngjarjes, jo si figurë dytësore në historinë e të tjerëve.
Gjon Kastrioti: politika e mbijetesës mes Venedikut, Raguzës dhe Sulltanit
Një pjesë e rëndësishme e dokumentit i kushtohet Gjon Kastriotit, babait të Skënderbeut. Noli e paraqet atë si një princ shqiptar që manovronte mes fuqive të mëdha të kohës: Venedikut, Raguzës dhe Perandorisë Osmane. Ai herë afrohej me njërën palë, herë detyrohej të pranonte kushte nga tjetra. Kjo nuk ishte diplomaci komode; ishte politikë mbijetese.
Në tekst del qartë se marrëdhëniet e Gjon Kastriotit me osmanët ishin të rënda dhe të kushtëzuara. Ai detyrohej të jepte pengje, të paguante haraç dhe të hynte në marrëveshje që nuk buronin nga liria, por nga presioni i një fuqie që po zgjerohej me dhunë. Këtu Noli prek një plagë historike: nën pushtetin osman, shumë princa shqiptarë nuk vepronin si sovranë të lirë, por si të detyruar të ruanin atë që mund të shpëtohej.
Ky është terreni ku rritet figura e Gjergj Kastriotit. Skënderbeu nuk del nga boshllëku. Ai është produkt i një bote të tronditur, ku aristokracia shqiptare ishte e shtyrë midis nënshtrimit, diplomacisë dhe revoltës.
Skënderbeu: nga peng i perandorisë në prijës të kryengritjes
Noli trajton një nga momentet më të rëndësishme të jetës së Skënderbeut: marrjen peng nga osmanët, edukimin në oborrin sulltanor, ngritjen në hierarkinë ushtarake dhe më pas kthimin e tij në Shqipëri. Këtu historia merr karakter dramatik. Perandoria që mendoi se po formonte një komandant të saj, në fakt po përgatiste njeriun që do t’i thyente krenarinë për një çerek shekulli.
Në dokument përmendet kthimi i Skënderbeut në Krujë dhe momenti kur ai merr drejtimin e rezistencës shqiptare. Ky nuk ishte thjesht akt personal trimërie. Ishte përmbysje politike. Skënderbeu ktheu në kryengritje atë që osmanët kishin menduar se ishte nënshtrim i përfunduar.
Në këtë pikë, Noli nuk e paraqet Skënderbeun vetëm si luftëtar, por si organizator. Heroizmi i tij nuk qëndron vetëm te shpata, por te aftësia për të kuptuar se pa bashkim nuk kishte mbijetesë.
Kuvendi i Lezhës: momenti kur principatat u detyruan të mendonin si komb
Një nga pikat kulmore të rrëfimit është Kuvendi i Lezhës, më 1444. Për Nolin, ky moment është themelor sepse shënon përpjekjen për të kthyer copëzimin feudal në front të përbashkët politik dhe ushtarak.
Lezha nuk ishte thjesht mbledhje princash. Ishte një alarm historik. Aty shqiptarët kuptuan se përballë një perandorie që vinte me ushtri, administratë, taksa, dhunë dhe asimilim politik, asnjë principatë nuk mund të mbijetonte e vetme. Bashkimi nuk ishte luks patriotik; ishte kusht ekzistence.
Këtu qëndron edhe aktualiteti i Nolit. Ai nuk e sheh historinë si muze. Ai e sheh si mësim politik. Përçarja e dobëson kombin; bashkimi e mban gjallë. Kjo është ideja që kalon si nerv në të gjithë veprën.
Noli kundër historisë së zbukuruar
Një element shumë i rëndësishëm në këtë dokument është qëndrimi kritik i Nolit ndaj burimeve të vjetra. Ai respekton Barletin, por nuk e pranon verbërisht. Ai e di se Barleti është i rëndësishëm, por edhe se ka prirje panegjirike, zmadhime dhe elemente që duhen trajtuar me kujdes. Noli nuk e rrëzon traditën, por nuk i nënshtrohet asaj.
Ky është dallimi mes historisë dhe propagandës. Propaganda kërkon heronj pa hije dhe armiq pa kontekst. Historia kërkon dokument, krahasim, kritikë dhe kujdes. Noli, edhe kur shkruan me dashuri për Skënderbeun, nuk heq dorë nga metoda.
Prandaj vepra e tij ka vlerë të dyfishtë: i flet zemrës kombëtare, por përpiqet të ruajë edhe disiplinën e mendjes historike.
Skënderbeu si simbol evropian dhe shqiptar
Në veprën e Nolit, Skënderbeu shfaqet njëkohësisht si figurë shqiptare dhe evropiane. Ai është prijësi i shqiptarëve, por lufta e tij nuk mbetet brenda kufijve të Arbërisë. Përballja me osmanët kishte rëndësi për të gjithë Evropën e kohës. Shqipëria u kthye në një digë ushtarake dhe politike, shpesh e braktisur, shpesh e përdorur nga fuqitë e mëdha, por megjithatë vendimtare.
Këtu qëndron një nga padrejtësitë historike që Noli e ndien qartë: Shqipëria dha gjak, rezistencë dhe kohë, ndërsa diplomacia evropiane shpesh dha vetëm premtime, llogari interesi dhe aleanca të ftohta. Skënderbeu mbrojti një front që shumë e lavdëruan, por pak e ndihmuan realisht.
Noli nuk shkroi vetëm për të shkuarën
“Historia e Skënderbeut” nuk është thjesht libër për shekullin XV. Është një thirrje për vetëdije kombëtare në shekullin XX dhe mbetet e vlefshme edhe sot. Noli e përdor figurën e Skënderbeut për të treguar se kombet nuk mbijetojnë me folklor, por me kujtesë, organizim, dinjitet dhe bashkim politik.
Në këtë dokument, Skënderbeu nuk është statujë e ngrirë. Ai është përgjigjja shqiptare ndaj pushtimit, copëtimit dhe nënshtrimit. Është dëshmia se edhe një vend i vogël, kur gjen prijësinë, disiplinën dhe qëllimin e përbashkët, mund t’i qëndrojë përballë një perandorie.
Fan Noli nuk kërkon ta zbukurojë historinë. Ai kërkon ta kthejë atë në armë ndërgjegjeje. Dhe kjo është arsyeja pse kjo vepër nuk duhet lexuar vetëm si histori e Skënderbeut, por si histori e një pyetjeje të madhe shqiptare: çfarë ndodh me një komb kur ndahet, dhe çfarë mund të bëjë ai kur bashkohet?
Referim: Artikulli u mbështet në: Fan S. Noli, Historia e Skënderbeut, Boston, 1921, ku përfshihen parathënia, hyrja mbi burimet historike dhe kapitujt mbi Shqipërinë para Skënderbeut, Gjon Kastriotin, kthimin e Skënderbeut dhe Kuvendin e Lezhës.
Shkrimi është marrë nga publikimi në “First Hello World”
