Më 25 prill 1986 nisi procesi i testit të sigurisë në reaktorin numër 4 të centralit bërthamor të Çernobilit, një veprim që do të çonte vetëm pak orë më pas në katastrofën më të madhe bërthamore të regjistruar ndonjëherë.

Inxhinierët ulën fuqinë e reaktorit për të simuluar një ndërprerje të energjisë elektrike, por pa e ditur se sistemi ishte tashmë i paqëndrueshëm.

Ky test i thjeshtë, i kryer pa paralajmërimin e plotë të turnit të natës dhe në kushte të rrezikshme, u shndërrua në fillimin e tragjedisë që më 26 prill do të shpërthente në një katastrofë me pasoja të rënda për shëndetin e miliona njerëzve, për mjedisin dhe për fatin e Bashkimit Sovjetik.

Dy shpërthime të njëpasnjëshme u shkaktuan gjatë një prove të kryer atë natë fatale dhe në kushte të paqëndrueshme të reaktorit, hapi rrugën drejt shpërthimit të orës 01:23 të datës 26 prill.

Ngjarja e orëve të para të asaj dite tronditi Evropën dhe botën, duke lëshuar në atmosferë një re radioaktive që mbuloi kontinentin dhe shkaktoi pasoja të rënda shëndetësore, sociale dhe politike. 

Shpërthimi ndodhi gjatë një testi sigurie, kur inxhinierët po simulonin një ndërprerje të energjisë.

Reaktori ishte tashmë i paqëndrueshëm dhe presioni u rrit deri në pikën e shpërthimit. Kapaku prej 1,000 tonësh u hodh në ajër, ndërsa flakët përfshinë stacionin për dy javë.

Radioaktiviteti i lëshuar ishte rreth 200 herë më i madh se ai i bombave atomike të Hiroshimës dhe Nagasakit së bashku. 

Çernobili, një qytet i vogël në Ukrainën veriore (atëherë Republika Socialiste Sovjetike e Ukrainës), por veçanërisht qyteti i Pripyat që ndodhet 15 km larg, u zgjodh në vitin 1972 për të pritur termocentralin e parë bërthamor të Bashkimit Sovjetik.

Termocentrali bërthamor “Vladimir Ilyich Lenin”, i njohur edhe si “Çernobil”, u bë funksional në vitin 1977, por disa vite më vonë ai do të bëhej sinonim i frikës dhe shkatërrimit pasi aty ndodhi aksidenti më i keq bërthamor në botë.

Në ambientet e uzinës kishte 4 reaktorë bërthamorë. Natën e së shtunës, 26 prill 1986, reaktori nr. 4 shpërtheu, duke lëshuar sasi masive radioaktiviteti në atmosferë.

Pasojat e menjëhershme 

Rreth 30–60 punëtorë dhe zjarrfikës humbën jetën menjëherë nga shpërthimi dhe sindroma akute e rrezatimit. 

600,000 persona të ekipeve të shpëtimit u ekspozuan ndaj niveleve të larta radioaktiviteti, shpesh pa pajisje mbrojtëse. 

Një re radioaktive mbuloi Evropën, duke prekur më shumë Ukrainën, Bjellorusinë dhe Rusinë. 

Viktimat dhe shifrat 

Numri i saktë i viktimave mbetet i paqartë. Ukraina paguan pensione për 35,000 gra, burrat e të cilave vdiqën nga probleme shëndetësore të lidhura me aksidentin.

Në vitin 2016, qeveria ukrainase raportoi 1.9 milion viktima, ndërsa Agjencia Ndërkombëtare e Kombeve të Bashkuara për Kërkime mbi Kancerin parashikon 41,000 raste kanceri deri në vitin 2065.

Vetëm kanceri i tiroides tek fëmijët preku 6,000 raste deri në vitin 2004. 

Çernobili dhe rënia e Bashkimit Sovjetik (BRSS) 

Bashkimi Sovjetik u përpoq ta mbulonte katastrofën, por presioni ndërkombëtar e detyroi të pranonte ngjarjen.

Ky pranim i vonuar shkaktoi një protestë globale kundër energjisë bërthamore. Mikhail Gorbaçov pranoi më vonë se “katastrofa e Çernobilit, më shumë se perestrojka, ishte ndoshta shkaku i vërtetë i rënies së Bashkimit Sovjetik”. Vetëm gjashtë vjet më pas, BRSS u shemb. 

Pesë mitet kryesore 

1. Numri i vdekjeve – shpesh thuhet se ishin vetëm 30, por pasojat shëndetësore janë shumë më të gjera. 

2.   Pasojat rajonale   – rrezatimi u përhap në gjithë Evropën, deri në Irlandë. 

3.   Aksidenti më i madh   – Fukushimës iu dha e njëjta kategori (nivel 7), megjithëse menaxhimi ishte ndryshe. 

4.   Mutacionet e faunës   – nuk ka specie mutante, por janë regjistruar anomali gjenetike dhe jetëgjatësi më e shkurtër. 

5.   Katastrofa është pas nesh   – lufta në Ukrainë ka rikthyer frikën, me sulme që kërcënojnë sarkofagun mbrojtës të reaktorit. 

Kronologjia e ngjarjes 

–   26 prill 1986, 01:23   – ndodh shpërthimi i reaktorit. 

–   27 prill, ora 14:00   – evakuohen 115,000 banorë të Pripyat. 

–   28 prill   – Suedia zbulon radioaktivitetin, BRSS detyrohet të pranojë aksidentin. 

–   14 maj   – Gorbaçov flet publikisht për herë të parë. 

–   15 dhjetor 2000   – mbyllet reaktori i fundit aktiv. 

–   Nëntor 2016   – përfundon sarkofagu i ri mbrojtës, me kosto 2.1 miliardë euro. 

Katastrofa e Çernobilit mbetet një plagë e hapur për Evropën dhe botën. Përveç pasojave shëndetësore dhe ekologjike, ajo ndryshoi politikën globale ndaj energjisë bërthamore dhe kontribuoi në rënien e një superfuqie. Sot, 40 vjet më pas, kujtesa e saj është ende gjallë dhe e lidhur ngushtë me sfidat e sigurisë dhe paqes në rajon.  Lufta në Ukrainë ka rikthyer frikën, me sulme që kërcënojnë sarkofagun mbrojtës të reaktorit.