Kur lexohen veprat e Leon Tolstoit dhe Fridrih Niçe, bëhet e qartë se ata silleshin rreth së njëjtës pyetje themelore, por nga kënde krejtësisht të ndryshme, si duhet të jetojë njeriu?

Në romanet, esetë dhe shkrimet e vona filozofike të Tolstoit, vihet re një dyshim i thellë ndaj ambicies, pushtetit dhe teprimit. Vepra e tij kthehet vazhdimisht te ideja se përulësia morale nuk është dobësi, por forcë.

Personazhet shpesh nuk gjykohen nga ajo që arrijnë, por nga mënyra se si i trajtojnë të tjerët, sa ndershmërisht jetojnë dhe sa të gatshëm janë të frenojnë egon. Përmes shkrimit të tij, Tolstoi sugjeron se kuptimi gjendet në thjeshtësi, dhembshuri dhe nënshtrim ndaj një rendi moral më të madh se vetja.

Krijimtaria e Niçe i kundërvihet pothuajse tërësisht kësaj ideje. Në filozofinë e tij, sistemet morale të ndërtuara mbi vetë-mohimin paraqiten si zvogëluese të jetës. Ai sfidon bindjen se përulësia është në thelb virtyt, duke argumentuar se ajo mund të shndërrohet në një mjet që shtyp vitalitetin, krijimtarinë dhe forcën.

Aty ku vepra e Tolstoit thekson vetëpërmbajtjen, ajo e Niçe nxit vetëpohimin. Jeta, siç e paraqet Niçe, kërkon guximin për të krijuar vlerat e veta, në vend që t’i trashëgojë ato.

Shumë lexues kanë vënë re se shqetësimet te të cilat secili autor kthehet vazhdimisht duket se janë formësuar nga kushtet në të cilat ata jetuan dhe shkruan, edhe pse idetë e tyre nuk mund të reduktohen thjesht në biografi.

Në veprën e Tolstoit, vuajtja shpesh e çon njeriun drejt brendësisë, te pendesa, reflektimi etik dhe qartësia morale. Në shkrimin e Niçe, vuajtja është diçka që duhet shndërruar në rritje dhe fuqi. Një botëkuptim e trajton vuajtjen si thirrje për përulësi. Tjetri e sheh atë si provë të tejkalimit të vetvetes.

Kundërshtia bëhet veçanërisht e qartë në mënyrën se si secili autor e trajton vetë moralin. Vepra e Tolstoit sugjeron se morali na mbron nga instinktet tona më të këqija.

Ndërsa Niçe paralajmëron se morali, kur pranohet pa u vënë në dyshim, mund ta pengojë individin të bëhet plotësisht i gjallë, vetja e gjenerimit të atyre energjive dhe atij potenciali. Njëra perspektivë kërkon paqen përmes vetëpërmbajtjes. Tjetra kërkon vitalitetin përmes vetëkrijimit.

Ky krahasim nuk ka për qëllim të shpallë një fitues; ai synon të njohë sa e njohur na duket ky tension. Shumica prej nesh luhaten mes këtyre dy impulseve, dëshirës për të qenë të mirë dhe dëshirës për të qenë plotësisht vetvetja.

Dhe, në varësi të fazës së jetës ku ndodhet lexuesi, njëra mund të duket si urtësi, ndërsa tjetra si rebelim.

Përgatiti: Albert Vataj